جدیدترین اخبار :
  • تاکید رئیس دانشگاه مذاهب اسلامی بر جذب حداکثری دانشجویان نخبه خارجی
  • تهیه بروشور تقریب به مناسبت نیمه شعبان واحدبندرعباس ۸فروردین ۱۴۰۰
  • مشارکت دانشگاه مذاهب اسلامی واحد زاهدان در نخستین همایش ملی چالش ها و راهکارهای تعالی نهاد خانواده در مذاهب اسلامی برگزار شده در دانشگاه سیستان و بلوچستان
  • برگزاری نشست ((نقش دانشجویان مذاهب اسلامی)) در پیشبرد اهداف انقلاب اسلامی و جاری سازی بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی با مشارکت دانشگاه مذاهب اسلامی واحد زاهدان
  • آخرین جلسه پرسنلی شعبه بندرعباس درسال 1399 (25اسفندماه )

ویژگی­های پایان­ نامه و رساله­ ها؛ قسمت سوم/ ضابطه مند نبودن کارگروهی در نگارش پایان نامه ها و رساله ها

دانشگاه | تاریخ خبر : 1399-12-13 | تعداد بازید :736

در آستانه دومین همایش ملی آسیب‌شناسی پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در حوزه علوم‌انسانی- اسلامی که از سوی دانشگاه مذاهب اسلامی برگزار شد با رسول جعفریان استاد دانشگاه تهران گفت‌وگویی داشته‌ایم که اهم آن در ادامه خواهد آمد.

 استاد جعفریان در خصوص آسیب ­ها و چالش ­های کارآمدی پایان­ نامه و رساله­ ها بیان داشتند نگارش رساله­ ها و پایان­ نامه از یک سو، معطوف به آموزش‌هایی است که دانشجو در طول دوران تحصیل خود گذارنده است و از سوی دیگر، ناظر به حل یک معضل علمی، گشودن یک قفل و ارائه یک کلید برای حل مسائل ناشناخته و مجهول در حوزه آن علم است. دانشجو باید بعد از یک دوره تحصیل طولانی، نشان دهد که آنچه را فراگرفته، درست فراگرفته و به خوبی بر آن­ ها واقف است. ممکن است جزئیات را نداند، اما به هر حال با کلیات آن علم  باید آشنایی داشته باشد و آن را به عنوان حرفه علمی خود پذیرفته باشد. وقتی استاد یا سیستم آموزشی، مشکلی در فراگیری دانشجو ایجاد کرده باشد، یا خودش کوتاهی کرده باشد، در وقت نگارش پایان‌نامه، این نقص، خود را نشان می‌دهد. پایان‌نامه در امتداد تحصیل و بخش مهم آن است. اما در بخش دوم، یعنی این که پایان‌نامه باید یک قفل را در حوزه آن علم باز کند. این کار ممکن است در کارشناسی ارشد اندکی ساده‌تر باشد، اما به هیچ روی نباید از آن غفلت کرد. برای رسیدن به این نقطه، مهم انتخاب موضوع تازه و جدید است. یک مشکل اصلی همین جا است که اغلب انتخاب موضوع جدی گرفته نمی‌شود و من این را یکی از مشکلات اصلی کار می‌دانم. اگر موضوع درستی انتخاب شود، می‌توان امید داشت که بخشی از کار انجام شود. انتخاب موضوع خودش اولاً باید به زمینه درسی مربوط باشد، ثانیاً درباره آن مطالعاتی صورت گیرد و استاد و شاگرد به این نتیجه برسند که یک پرسش جدی در این وسط مطرح شده که جواب می‌خواهد. اگر این مطالعات با کمک استاد راهنما، دقیق و نسبتاً عمیق باشد، دست کم یک سوم راه پیش از رسمی شدن و تصویب موضوع طی شده است. پایان‌نامه، باید در سمت و سوی کشف و حل یک مسئله و یک پرسش باشد. در علوم تجربی این جهت‌گیری کاملاً روشن است، اما در حوزه‌های علوم‌انسانی، باید دقت بیشتری کرد. یک مسئله دیگر این که پایان‌نامه ها مشکلات عدیده‌ای دارند که بخش مهمی از آن­ها، ریشه در عدم نظارت استادان دارد. ممکن است اشکال از خود استاد باشد یا از شاگرد».

دکتر جعفریان در ادامه نقش اساتید، دانشجویان و نهادهای آموزشی- پژوهشی را در کارآمدی رساله ها این­گونه تبیین کردند و گفتند: «نگارش پایان‌نامه، سه رکن دارد؛ استاد، دانشجو و نظام آموزشی و امر نظارتی که دانشگاه بر این امر دارد. بخش سوم شامل قوانینی می‌شود که برای نگارش پایان‌نامه وجود دارد. بسیاری از این قوانین اگر درست اجرا شود، استاد و دانشجو را در مسیر درست قرار می‌دهند. اما بحث از نقش استاد و دانشجو، در نگارش پایان‌نامه امر مبهمی نیست. مهم این است که استاد شریک در تألیف این اثر است. یعنی در حال انجام یک کار مشترک با دانشجو است. به همین دلیل، از روز اول، از انتخاب موضوع تا پایان کار، همراه و همدل با دانشجو باشد. ما هنوز معنای کار مشترک علمی میان استاد و دانشجو را نفهمیده‌ایم، با این که اخیرا رسم شده که اسامی مشترک استاد و دانشجو را روی مقاله می‌گذارند، اما معنای دقیق این کلمه، درک نشده است.

استاد جعفریان در خصوص روش تحقیق بیان داشتند: «برای دانشجوی ارشد، مسئله روش نگارش، خیلی مهم‌تر از دانشجوی دکتری است، زیرا دانشجوی دکتری یک مرتبه در مقطع ارشد آن را تمرین کرده است. در اینجا، از روش، مقصودم، روش تحقیق، افزودن یادداشت‌ها بر هم، تدوین باب‌ها و فصل‌های کار، و تنظیم روابط درونی مطالب است. این­ها شاید نامش روش صوری در تحقیق باشد. اگر دانشجو در دوره تحصیل اهتمام نورزیده باشد، باید در وقتی که استادان کلاس‌ها، تحقیق درسی می‌دهند،  با این اقدام همراهی کرده و این روش را فرا گرفته باشد. البته در همان مرحله هم استادان باید این حس را داشته باشند که در حال دادن یک تمرین به دانشجو هستند. دانشجویانی که آن زمان از کار طفره رفته‌اند، یک مرتبه در وقت نوشتن پایان‌نامه، گرفتار مشکل می‌شوند. چون تمرین نکرده‌اند و دچار مشکل می‌شوند. در اینجا، استاد باید همکاری بیشتری کند و با دانشجو همراه باشد».

دکتر جعفریان در مورد مقابله با بی­ اخلاقی و تخلفات علمی – پژوهشی نیز گفتند: «در این زمینه مهم آن است که موضوع آن‌قدر جدید باشد که در آن زمینه کار آماده‌ای نباشد. عرض کردم باید پایان‌نامه در یک حوزه کاملاً بکر باشد. این سرقت‌ها، وقتی صورت می‌گیرد که کارهای آماده است و قبلاً کار شده است. متأسفانه درصد بالایی از پایان‌نامه‌ها، موضوعاتش تکراری است و با اندک جستجویی می‌شود موارد مشابه را یافت. این را نیز می­ پذیرم که در موضوعات تازه هم، گاهی بخشی از آن­ ها کار شده است. اینجا دیگر یک بخش، کار «ایرانداک» است که کار همانندجویی را انجام دهد. متأسفانه ایرانداک در این بخش ضعیف عمل کرده است. اصل اشکال هم از وزارت‌خانه است که بر دانشگاه‌ها و ایرانداک نظارت جدی و حکمرانی ندارد. اگر همانندجویی درست اعمال شود، این مشکل به حداقل خواهد رسید. یک اشکال هم سر همکاری متقابل استاد و شاگرد است. اگر استاد توانایی لازم در نظارت و راهنمایی نداشته باشد، زمینه این قبیل سرقت‌ها وجود دارد، یا این که کار را بدهند به کسی برایشان انجام دهد. استاد باید توانایی تشخیص برخی از این سرقت‌ها را داشته باشد و این با تسلط او به موضوع ارتباط دارد. قانون‌های موجود نسبتاً کافی است، اما مع الاسف درست اجرا نمی‌شود».

استاد جعفریان چشم­ انداز وضعیت رساله­ ها را در زمان حال این­گونه توضیح می­دهد: «پایان‌نامه‌ها و رساله‌های موجود را می­ توان دو بخش تقسیم کرد. یکی در حوزه‌های علوم فنی که این ­ها، مسیر خودشان را می‌روند. اگر اشکالاتی هم دارند، اصحاب خود آن­ ها بهتر می‌دانند. آنان به دلیل این که مسیر یک مسیر نسبتاً مشخص است، در آن­ ها کمتر اشکال است. علم واقعی، باید در پایان‌نامه و رساله شکل بگیرد. این­ها راه‌های ارزیابی دارد و البته کشور ما در این زمینه یک کشور معمولی است که تلاش می‌کند بالاتر رود. اما در حوزه علوم‌انسانی هم به طور کلی باید این­ ها را دو بخش­ کرد. بخش رساله‌ها و پایان‌نامه‌هایی که در رساله‌های دینی و مذهبی و نزدیک به آن­ ها است، دسته‌ای دیگر که در حوزه‌هایی است که خیلی به دین ارتباطی ندارد. مثلاً بسیاری از پایان‌نامه‌های تاریخ یا جغرافیا یا حقوقی ـ تا اندازه‌ای ـ این ­ها را هم می‌شود نقادی کرد و مشکلاتی برای آن ­ها گفت. یک نکته را کلاً نسبت به این دو دسته اخیر بگویم و آن این‌که حریت کافی باید در تحقیق باشد تا دانشجو بتواند کار را پیش ببرد. البته نباید دانشجو تعصب ضد دینی داشته باشد چنان که نباید با تحمیل تعصب دینی او را وادار کرد تا مسیر مشخصی را برود. هر دو خطاست. ما باید روحیه‌ای برای کشف براساس نوعی نگاه رئالیستی در علم بدهیم. دانشجو باید بداند که باید واقعیاتی را روشن کند. ممکن است اندکی دیدگاه‌ها متفاوت باشد یا کمی نسبیت‌گرایی در کار باشد، اما اساس کار بر این است که وقتی یک کار علمی بدست می‌آید، اکثریت کسانی که مخاطب آن رشته علمی هستند، آن را به عنوان اثری که کارهای علمی آن زمینه را یک قدم پیش برده بشناسند.

در ادامه اشاره کردند: «در حوزه علوم دینی، قرآن و حدیث و این قبیل امور هم می‌توان واقع‌بین بود و باید رعایت کرد. در حالی‌که اکنون این طور نیست و اغلب آن رساله‌ها و پایان‌نامه، مسئله خاصی را حل نمی‌کنند و اغلب با نگاه‌های دینی متعصبانه نوشته می‌شوند. پایان‌نامه‌ها و رساله‌هایی که در حوزه‌های علمیه نوشته می‌شود، متاسفانه اغلب این طور است و باید افرادی که در آن سیستم آموزشی نظارت دارند، در این مسئله حساس باشند و اجازه دهند که دانشجو و طلبه، واقعاً برای کار علم تربیت شود. در حوزه بخش دوم هم گاهی این اتفاق می‌افتد، اما کمتر است، هرچند در آن­جا هم باید حریت لازم برای تحقیق باشد. ما باید اصل را بر این بگذاریم که حقایقی هست که تاکنون روشن نشده و باید اجازه دهیم با تحقیق بیشتر آن­ ها روشن شود. این مسئله در علم حقوق خیلی زمینه دارد. در دیگر دانش‌ها هم همین طور. وقتی هم عرض می‌کنم تعصب نباشد، در حوزه تاریخ هم این توصیه را دارم که نباید از سر تعصب مسائل را نوشت و بی‌جهت از چیزی دفاع کرد که با واقعیات تطبیق نمی‌کند. علم و محصول علمی، وقتی در دنیای امروز ارزش دارد که شما بتوانید اکثریت مخاطبان خود را قانع کنید، نه این که برای دسته و گروه خاصی باشد. این که بتواند معضلی را حل کند نه این که فقط عده‌ای را خوشحال کند».

آرشیو اخبار
سامانه پیامکی و ایمیل

بازگشت به ابتدا