جدیرترین اخبار :
  • برگزاری همایش «تقارب فرهنگ‌ها در سایه قرآن کریم و تأثیر آن در ایران و آسیای مرکزی» با همکاری دانشگاه مذاهب اسلامی
  • با مقالاتی از اساتید حوزه و دانشگاه با رویکرد مقارن؛ شماره جدید مجله علمی ـ پژوهشی «فقه مقارن»‎ دانشگاه مذاهب اسلامی منتشر شد
  • برگزاری دهمین جلسه شورای پژوهشی و هیئت تحریریه مجلات مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی و فقه مقارن دانشگاه
  • حضور کارکنان و دانشجویان دانشگاه مذاهب اسلامی واحد بندرعباس در تشییع پیکر مطهر دومین شهید مدافع حرم خلیل تختی نژاد
  • دکتر فرید ایساک قرآن پژوه برجسته آفریقایی در دیدار با دکتر مختاری: دانشگاه مذاهب اسلامی با نشست های علمی می تواند سبب انسجام روزافزون جوامع مسلمان شود
با مشارکت دانشگاه مذاهب اسلامی و با سخنرانی آیت‎الله اراکی و تسخیری؛

دومین نشست علمی طلایه داران وحدت اسلامی «آراء و اندیشه های آیت الله شهید سید محمد باقر صدر

دانشگاه | تاریخ خبر : 1397-02-29 | تعداد بازید :264

 دومین نشست علمی نشست علمی طلایه داران وحدت اسلامی - آراء و  اندیشه های آیت الله شهید سید محمد­ باقر صدر قدس سره توسط مرکز اسناد فرهنگی آسیای پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و با مشارکت دانشگاه مذاهب اسلامی در تاریخ 26 اردیبهشت ماه در محل پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار گردید.

 در این نشست که با حضور استادانی از حوزه و دانشگاه و نیز  جمعی از مدیران، کارکنان و دانشجویان دانشگاه مذاهب اسلامی برگزار گردید، ابتدا  پیام آیت‌الله حسینی حائری به این نشست قرائت گردید که در بخشی از آن پیام آمده است:« شهید صدر توانایی‌های علمی خود را در راه خدمت به همه کرانه‌های وجود امت اسلام به کار می‌انداخت و از این رو به راستی، نظریه پردازی متعلق به همه جریان‌ها و گرایش‌های مذهبی امت اسلام بود.

یکی از ویژگی‌های استاد شهید ما آیت الله سید محمد باقر صدر قدس سره در کنار همه فضائل و محاسن انبوه و پرشمارش عبارت است از وحدت‌گرایی و رویکرد تقریبی که در همه میدان‌های فعالیت او وجود داشت؛ چه در عرصه افکار و مفاهیم و چه در عرصه فعالیت‌های عملی و اجتماعی به ویژه مبارزه شجاعانه و هشیارانه‌اش با رژیم حاکم (در عراق) که به شهادت او و خواهر دانشمندش رضوان الله علیهما منجر شد».

دیگر سخنران این نشست علمی آیت الله محمدعلی تسخیری بود. وی با بیان این این که«شهید صدر وجود شاگردانش را پر از ایمان و علم و شهامت کرده بود» به بیان ویژگی های تفسیر قرآن از دیدگاه شهید صدر پرداخت و گفت:« شهید صدر معنایی دیگر به تفسیر موضوعی دادند. اگر تفسیر قرآن، آیه به آیه باشد، تفسیرترتیبی نام دارد اما اگر آیات مرتبط با یک موضوع جمع آوری ، بررسی و تفسیر شود، تفسیرموضوعی خواهد بود.  روش جدیدی که شهید صدر در تفسیر قرآن ابداع نمودند به این صورت  است که مفسر  ابتدا باید موضوعی حیاتی و اساسی را انتخاب و پیش از پرداختن به آن ، در همه جوانب و اطراف آن فکر و نظریات مرتبط با آن را بررسی  نموده و سپس  سوالات اساسی درباره آن موضوع را  طرح  و در انتها به سراغ قرآن برود.پ

وی افزود: «این روش از تجربه انسانی شروع می کند و به نطق قرآن ختم می شود. مثلاً  اگر می خواهیم آزادی را در قرآن بررسی کنیم اول  باید ببینیم مکتب های مختلف در این باره چه می گویند. سپس به سراغ قرآن برویم.  به تعبیر حضرت علی (ع) قرآن را به حرف آوریم. در این باره خیلی باید تأمل کرد. قرآن به این آسانی ها با کسی صحبت نمی کند. ایشان معتقد بود باید حرف اصلی قرآن را بفهمیم بدون این که متأثر از فکر دیگری باشیم.»

آیت الله تسخیری عنوان کرد: تفسیر موضوعی که شهید صدر مطرح کردند به این گونه بود که گام اول  تفسیر ترتیبی است و تفسیر موضوعی گام دوم تفسیر است.یعنی اول باید مدلول واقعی الفاظ قرآن کریم را به دست آورد و بعد به سراغ تفسیر موضوعی رفت. و از خطبه ۱۵۸ نهج البلاغه هم این گونه بر می آید که به تفسیر موضوعی به این شیوه باید پرداخت.

در ادامه دکتر مهدی گلشنی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: «مرحوم شهید سید محمد باقر صدر جزو استثنائات زمان خود بودند. امام خمینی (ره) در پیامی که به مناسبت شهادت ایشان صادر کردند، ایشان را مغز متفکر اسلام نامیدند. شهید صدر چند ویژگی بارز داشتند که این ویژگی ها کمتر در یک نفر به طور همزمان وجود دارند. نبوغ، شهامت، رفتار اخلاقی، جامع نگری و آگاهی به مقتضیات زمان از ابعاد شخصیتی ایشان بود. »

وی در ادامه افزود: علامه طباطبایی، علامه جعفری و شهید مطهری و همچنین شهید صدر - که فراتر از یک بعد شخصیتی داشتند - متوجه نیاز های زمان بودند. شهید صدر در سن ۲۰ سالگی به اجتهاد رسیدند و در ۲۴ سالگی کتاب «فلسفتنا» را نوشتند. در زمان ایشان دو مشکل اصلی وجود داشت؛ یکی مارکسیسم و دیگری پوزیتیویسم که در آن زمان کمتر کسی به مشکل پوزیتیویسم واقف بود.

مسأله علیت در کتاب فلسفتنا قابل توجه است. پوزیتیویسم از ابتدای تکون علم جدید رواج یافت و آگوست کنت صریحاً گفت دو دوره را گذرانده ایم و وارد دوره تجربه گرایی شده ایم.

وی در ادامه گفت: شهید صدر معتقد بود که اگر بر اساس حس بخواهیم مبدأ علیت را بشناسیم اشتباه کرده ایم. چون حس و تجربه نمی تواند تعاقب دو امر که محسوس هستند را به دست آورد. البته ابن سینا قبلاً این نکته را گفته بود. شهید صدر معتقد بود اگر فکر در حدود تجربه اسیر باشد نمی تواند به عدم امکان اشیا از چیزی به طور کلی حکم کند. اگر اصل علیت را نپذیریم هیچ نظریه ای را نمی توان تثبیت کرد. شهید صدر به اصول ما تقدم متوسل می شد.

این عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین اظهار داشت: مشکل اینجاست که در زمان ما در فیزیک ذرات به این نتیجه رسیده اند که نمی توانند مسایل مربوط به ابعاد کوچک اتم ها و ... را تبیین کنند. در نتیجه گفتند در این ابعاد شانس حاکم است. شهید صدر در کتاب فلسفتنا این مسأله را رد می کند. البته بعدها در کتاب «مبانی منطقی استقراء» نظرشان متفاوت شد. انیشتین و پلانک هم این مسأله را قبول نداشتند. در بحث استقراء شهید صدر معتقد بود با استفاده از حساب و احتمالات به یقین موضوعی می رسیم. ایشان سعی کردند خود اصل علیت را از طریق استقراء ثابت کنند. روش قیاسی را قبول داشتند ولی می گفتند کافی نیست. احکام «ما تقدم» را هم قبول داشتند و می گفتند بسیاری از احکام دینی مثل وجود خدا را می توان از طریق استقرا ثابت کرد.

وی سپس افزود: شهید صدر معتقد بود خلأیی که برای ۲۰۰۰ سال در فلسفه وجود داشت را حل کرده است. من معتقدم اگر ایشان زنده می ماندند و برخی تحولات فکری امروز را می دیدند نظرشان را قدری تعدیل می کردند

دکتر مهدی گلشنی در انتها گفت: بحثی که شهید صدر برای احتمالات مطرح کرد را امروز برخی فیلسوفان دارند دنبال می کنند که با در نظر گرفتن برخی شواهد تجربی مثلاً می گویند ۶۰ درصد احتمال وجود خدا را اثبات کردیم. در گذشته اثبات خدا از طریق عقل انجام می شد و امروز استقراء را برای این مسأله مورد توجه قرار داده اند. سوینبرگ در کتاب «خداوند وجود دارد» مباحثی از این قبیل را مطرح می کند.

 آیت‌الله محسن اراکی دبیر دکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی نیز در این نشست علمی با ابیان این نکته که: «سخن گفتن در باب شهید صدر دشوار است و از هر بعد ایشان اعم از اخلاق و علم و مبارزه که بخواهیم سخن بگوییم نیاز به زمان طولانی دارد»، به سه ابتکار علمی از ابتکارات بزرگ شهید صدر که هر یک از آن ها منشا تحولی  در علم است اشارکرد و افزود: ابتکار نخست ایشان در رشته منطق ارائه شد؛ بحث مشکل جهش از جمع‌آوری احتمالات و به نتیجه یقینی رسیدن و این که چگونه می‌توان از احتمال به یقین رسید و این که بتوان بین این دو پلی ایجاد کرد که اینها مباحث مهمی است و پاسخ آن داده نشده است؛ ابتکار شهید صدر این بود که برای این مطلب در کتاب«الاسس امنطقیه»، قانونی را کشف کرد.

آیت‌الله اراکی بیان کرد: ایشان بین قطع موضوعی و قطع ذاتی، تفاوت قائل هستند و معتقدند که قطع صحیح، آن قطعی است که بر مبنای قانون صحیح بتوان به آن دست یافت و معتقدند با نظریه توالد ذاتی، توانستند این پل را بین احتمال و یقین برقرار کنند. در دوران قبل از شهید صدر یا در دوران روزهای نخستین تفکری که ایشان داشتند، می‌خواستند بر مبنای مبانی عقلی استقرا را  توجیه کنند و علامه طباطبایی، شهید مطهری و بوعلی سینا نیز این توجیه را ارائه کرده‌اند، این ابتکار و نظریه تحول بزرگی در  علم منطق به وجود آورد  و این ابتکار هنوز درست شناخته نشده است.

وی در ادامه تصریح کرد: ابتکار دومی که شهید صدر داشتند، ابتکاری است که در عرصه فلسفه است و بحثی فلسفی است که می‌تواند بنیان علوم اجتماعی هم قرار گیرد و آن تفسیر قانون علیت در رفتارهای ارادی یا رابطه علیت با اراده فاعل مرید است.

آیت‌الله اراکی گفت: بنده در کتاب علیت و آزادی به تفصیل هم نظریه شهید صدر را مطرح کرده‌ام و هم نظریات غربیان و ... را آورده‌ام، ولی شهید صدر معتقد بودند که این قانون علیت و قعطیتی که قانون علیت دارد، باید به ریشه قانون علیت که« امتناع ترجیح بلا مرجح است» توجه کرد که این را روی اراده پیاده کردند و به این نتیجه رسیدند که نمی‌توایم قانون علیت قطعی را بر رفتارهای ارادی پیاده کنیم.

ایشان در ادامه بیان کرد: یعنی این قانون علیت قطعی را نمی‌توان روی فعل ارادی پیاده کنیم، برای این که مبنای« قاعده امتناع ترجیح بلا مرجح » این است که چون ذات ممکنی که دارای بلوغ ذاتی نیست، عدمش با وجودش مساوی است، اگر بخواهد موجود شود احتیاج به مرجح دارد که سؤال ایجاد می‌شود که این مرجح باید چگونه باشد، آیا الزام‌آور باشد یا با غیر الزام‌آور.

آیت‌الله اراکی با اشاره به ابتکار سوم شهید صدر تصریح کرد: ابتکار سوم ایشان چیزی بود که در علم فقه ارائه کرد، این که بتوانیم به «فقه نظام» دست یابیم و این که از فقه فردی بتوانیم بیرون آییم و فقه کارگشا برای جامعه که بتواند پرسش‌های زندگی اجتماعی را پاسخ دهد را دنبال کنیم که این فقه چیزی است که شهید صدر روش آن و نمونه‌ای از آن را ارائه کرده‌اند و این ابتکار بزرگی در تاریخ فقه محسوب می‌شود.

استاد خارج فقه و اصول حوزه علمیه افزود: فرمایش شهید صدر این است که می‌گویند، فقه ما عبارت از احکام پراکنده نیست، تمام فقه ما یک فقه سازمان یافته است و این فقه برای اداره جامعه طراحی شده است و این فقه پاسخ‌گوی نیازهای جامعه است و این نظام را ارائه کردند و نظریه نظام اقتصادی را مطرح کردند و این اواخر نیز به مناسبت انقلاب اسلامی ایران، نظریه سیاسی خود را نیز مطرح کردند.

آیت‌الله اراکی گفت: البته عرض ما این است که مکلف اجتماعی داریم؛ یعنی خداوند دو گونه تکلیف به بشر متوجه کرده است، یکی که متوجه فرد است اما اهم تکالیف شرعی ما مربوط به دسته دوم، یعنی تکالیف اجتماعی هستند، که جامعه کیست و تکلیفش چیست و جامعه یعنی حاکم و محکوم، هر جا فرمانروایی داشته باشیم و کسی که تبعیت می‌کند از او، جامعه شکل می‌گیرد و اگر شکل گرفت، تکالیف جدیدی به جامعه متوجه است و این همان چیزی است که شهید صدر به عنوان نظام فقهی از آن یاد کرده‌اند و ابتکار بزرگی بود که معلوم شود عرصه اصلی فقه ما فقه جامعه است.

وی در پایان بیان کرد: این همه آیاتی که پیرامون اطاعت خدا و رسول (ص) در قرآن آمده اشاره به پذیرش فرمانروایی خدا و رسول (ص) دارد. این یعنی فقه اجتماعی مبتنی بر فقه سیاسی. شهید صدر کار بزرگی در این زمینه انجام دادند. اگرچه در آثار قدمای ما این مسأله وجود داشت. در مباحث علم الاجتماع اسلامی این مسایل را به تفصیل مطرح کردیم. ما امروز به فقه اقتصاد، فقه سیاست، فقه فرهنگ، فقه بهداشت و ... نیاز داریم. فرهنگ چون مقوله ای اجتماعی است به فقه اجتماعی نیاز دارد و متفاوت از مسایلی است که به عنوان مثال در کتاب مکاسب محرمه مطرح شده است. در همه عرصه های اجتماعی باید فقه متناسب با آن را استخراج کنیم. در این صورت است که می توانیم انتظار یک جامعه صد در صد اسلامی را داشته باشیم.

 

آرشیو اخبار
سامانه پیامکی و ایمیل

بازگشت به ابتدا