بررسی کتاب «سیره پیامبر(ص) و اخبار خلفا»؛ واکاوی ابعاد تاریخی، محتوایی و ترجمه‌ای یک اثر به همت انجمن ادیان و مذاهب حوزه علمیه قم
کتاب «سیره پیامبر(ص) و اخبار خلفا»، مشهور به «سیره ابن‌حبان»، اثر محمد بن حبان بُستی (متوفای ۳۵۴ قمری)، از سوی انتشارات دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی منتشر شده است. نشست نقد و بررسی این اثر، به همت انجمن ادیان و مذاهب حوزه علمیه قم و با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران حوزه تاریخ اسلام برگزار شد.
در این نشست، دکتر محمدمهدی تسخیری، دکتر حمیدرضا مطهری و دکتر مهدی فرمانیان به بیان دیدگاه‌ها و نقدهای خود درباره ابعاد مختلف کتاب پرداختند. همچنین دکتر محمود ویسی و دکتر حامد شریعتی نیاسر، اعضای هیئت علمی دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی و مترجمان اثر، به معرفی کتاب، تشریح ویژگی‌های آن و تبیین اهمیت تاریخی و محتوایی این اثر پرداختند.
این کتاب از جمله منابع تاریخی مرتبط با سیره پیامبر اسلام(ص) و گزارش‌های مربوط به دوران خلفاست که انتشار ترجمه فارسی آن می‌تواند زمینه دسترسی گسترده‌تر پژوهشگران و علاقه‌مندان به مطالعات تاریخ اسلام را فراهم آورد. اهمیت این اثر، افزون بر گزارش حوادث و رویدادهای صدر اسلام، در شیوه روایت و چگونگی بازنمایی شخصیت‌ها و تحولات تاریخی این دوره نیز قابل بررسی است.
نشست علمی نقد و بررسی کتاب، روز یکشنبه ۳ آبان‌ماه ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۳۰، برگزار شد. در این برنامه، منتقدان با بررسی ابعاد مختلف اثر، دیدگاه‌های خود را درباره ویژگی‌های ترجمه، ساختار و محتوای تاریخی آن مطرح کردند و به برخی کاستی‌ها، ابهامات و مسائل قابل تأمل در حوزه تاریخ‌نگاری اسلامی پرداختند.
مهم‌ترین محورهای نقد مطرح‌شده در این نشست را می‌توان در چند حوزه روش‌شناختی، ترجمه‌ای، ساختاری و محتوایی دسته‌بندی کرد.
یکی از محورهای اصلی، ضرورت تبیین روش نویسنده در گزارش و نقل روایات تاریخی و همچنین روشن شدن شیوه مترجمان در مواجهه با متن اصلی بود. منتقدان تأکید کردند که ارزیابی یک اثر تاریخی صرفاً به انتقال متن از زبان مبدأ به زبان مقصد محدود نمی‌شود؛ بلکه شناخت فضای تاریخی، توجه به منابع هم‌عصر، دقت در اصطلاحات و اسامی و آگاهی از اختلاف روایت‌ها نیز در اعتبار و کیفیت نهایی ترجمه نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
در بخش دیگری از نقدها، برخی اشکالات شکلی و ساختاری کتاب مورد توجه قرار گرفت. تعدد مقدمه‌ها، وجود برخی تکرارها، ناهماهنگی در ارجاعات و پاورقی‌ها و ضرورت بازنگری در ویرایش ادبی و فنی از جمله مواردی بود که منتقدان به آن اشاره کردند. همچنین بر لزوم یکدست‌سازی پاورقی‌ها، رفع اغلاط نگارشی و افزایش دقت در ترجمه اصطلاحات، اسامی و عناوین تاریخی تأکید شد.
بخش مهمی از مباحث نشست به محتوای گزارش‌های تاریخی کتاب اختصاص داشت. منتقدان برخی روایت‌های مربوط به حوادث دوران پیامبر اکرم(ص)، مسئله جانشینی، تحولات دوره خلفا و رخدادهای مرتبط با امیرالمؤمنین علی(ع) را نیازمند بررسی و تطبیق بیشتر با دیگر منابع معتبر تاریخی دانستند. همچنین درباره نحوه انعکاس برخی حوادث و شخصیت‌های تأثیرگذار صدر اسلام و میزان توجه نویسنده به رویدادهای مهم این دوره، نکاتی مطرح شد که ضرورت بازخوانی انتقادی متن را نشان می‌داد.
از دیگر موضوعات مورد بحث، جهت‌گیری‌های تاریخی نویسنده و چگونگی بازنمایی اختلافات و تحولات صدر اسلام بود. حاضران بر این نکته تأکید کردند که در ترجمه و انتشار منابع تاریخی، ضمن رعایت امانت در انتقال دیدگاه نویسنده، باید زمینه تاریخی شکل‌گیری روایت‌ها و تفاوت دیدگاه مورخان نیز برای مخاطب روشن شود تا امکان ارزیابی، مقایسه و تحلیل علمی گزارش‌ها فراهم آید.
همچنین منتقدان بر ضرورت بهره‌گیری از نظارت تخصصی تاریخ‌پژوهان در مراحل ترجمه، ویرایش و آماده‌سازی آثار تاریخی تأکید کردند. به اعتقاد آنان، چنین نظارتی می‌تواند از بروز خطاهای مفهومی و تاریخی جلوگیری کند و به ارتقای دقت و اعتبار علمی اثر بینجامد. در همین راستا، پیشنهاد شد در بازنگری‌های احتمالی کتاب، موارد مبهم و اختلافی با مراجعه به منابع دیگر بررسی و توضیحات تکمیلی لازم برای آگاهی بیشتر خوانندگان ارائه شود.
در مجموع، نشست نقد و بررسی کتاب «سیره پیامبر(ص) و اخبار خلفا» فرصتی برای طرح دیدگاه‌های علمی و بررسی انتقادی یکی از منابع مرتبط با تاریخ اسلام فراهم آورد. مباحث مطرح‌شده، ضمن توجه به اهمیت انتشار و در دسترس قرار گرفتن این اثر، بر ضرورت دقت علمی در ترجمه منابع تاریخی، توجه به مبانی و روش‌های تاریخ‌نگاری و بهره‌گیری از ارزیابی‌های تخصصی در فرایند آماده‌سازی و انتشار آثار تاریخی تأکید داشت. چنین نشست‌هایی می‌تواند زمینه ارتقای کیفیت آثار پژوهشی و فراهم شدن بستری مناسب‌تر برای استفاده محققان و علاقه‌مندان از منابع تاریخی را فراهم سازد.
نظر شما :